B1-B2 : ΙΣΤΟΡΙΑ

         ΜΕΣΟΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ

Η   ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ 

ΚΑΤΑ ΤΟΝ  7ο ΚΑΙ ΤΟΝ 8ο ΑΙΩΝΑ .

1) Η κρίση των πόλεων (πηγή :Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού )

Η περίοδος από τις αρχές του 7ου μέχρι τις αρχές του 9ου αιώνα αποτελεί μια κρίσιμη εποχή για την εξέλιξη της μεσαιωνικής κοινωνίας. Κείμενα και υλικά κατάλοιπα αποκαλύπτουν ότι οι αρχαίες πόλεις πέρασαν μια περίοδο κρίσης και σταδιακά ο αρχαίος αστικός τρόπος ζωής εξαφανίστηκε, ενώ παρατηρήθηκε μια γενικότερη στροφή προς την αγροτική ζωή.

Χαρακτηριστική ένδειξη αυτού του μετασχηματισμού της κοινωνίας, όπως έχει παρατηρήσει ο βυζαντινολόγος A. Kazhdan ,  A. Kazhdan, είναι το γεγονός πως στα αγιολογικά κείμενα του 4ου και 6ου αιώνα οι άγιοι φαίνεται ότι προέρχονταν από αστικά περιβάλλοντα και μεγάλες πόλεις, ενώ από τον 7ο μέχρι τον 9ο αιώνα κατάγονταν από αγροτικές οικογένειες, ήταν δηλαδή παιδιά ιερέων της υπαίθρου ή ανήκαν στην τάξη των γαιοκτημόνων.

Η σημασία του θέματος έγκειται στο γεγονός ότι η παρακμή των αρχαίων πόλεων, που αποτελούσαν το βασικό δομικό σχηματισμό του ρωμαϊκού και πρώιμου βυζαντινού κράτους, είχε σημαντικές επιπτώσεις στις κοινωνικές δομές, στις οικονομικές δραστηριότητες και στην πολιτιστική ζωή και τη νοοτροπία των ανθρώπων του ανατολικού ρωμαϊκού κράτους.
Το ζήτημα πήρε και άλλες διαστάσεις, καθώς κάποιοι μελετητές το συνέδεσαν με βασικά ερωτήματα της μεσαιωνικής ιστορίας και του πολιτισμού, όπως η μετάβαση από την Αρχαιότητα στους λεγόμενους μέσους χρόνους, η συνέχεια από την κλασική παράδοση και τον ελληνορωμαϊκό κόσμο στο Βυζάντιο κ.ά.

Το φαινόμενο, στη βάση του οποίου πρέπει να αναζητήσουμε περισσότερες από μία αιτίες, είχε μια μεγάλης διάρκειας πορεία, και ήδη στην περίοδο που διαπραγματευόμαστε οι περισσότερες επαρχιακές πόλεις έχουν χάσει πια την οικονομική τους ευρωστία και τη σημασία τους για τη διοικητική οργάνωση του κράτους και σταδιακά έχουν δώσει τη θέση τους σε αγροτικούς οικισμούς. Οι οικισμοί αυτοί εξελίχθηκαν στην πορεία του χρόνου στις πόλεις-κάστρα της Μεσοβυζαντινής περιόδου.

Πηγή 1

"...παλιά οι πόλεις ήταν πολυάριθμες στο Ρουμ, αλλά τώρα έχουν λιγοστέψει. Οι περισσότερες περιοχές είναι εύφορες και ευχάριστες, και κάθε μια έχει ένα ιδιαίτερα ισχυρό φρούριο, εξαιτίας των συχνών επιδρομών των μαχητών της πίστης (τους 'Aραβες). Σε κάθε χωριό αναλογεί ένα κάστρο, όπου σε περίπτωση επιδρομής βρίσκουν καταφύγιο".

απόσπασμα από την περσική γεωγραφική πραγματεία Hudud al-Alam,

Φυσικές καταστροφές, σεισμοί, λοιμοί, αλλά και οι σλαβικές επιδρομές είχαν ως αποτέλεσμα, ήδη από τον 6ο αιώνα, τη φυσική καταστροφή πολλών επαρχιακών πόλεων του ανατολικού ρωμαϊκού κράτους. Αργότερα, οι αραβικές κατακτήσεις του 7ου αιώνα είχαν ως συνέπεια να χαθούν οι πόλεις της Συρίας και της Αιγύπτου, πόλεις που ήταν από τις μεγαλύτερες και σημαντικότερες της αυτοκρατορίας. Οι καταστροφές της φύσης και οι εχθρικές επιδρομές δεν ήταν όμως η μοναδική αιτία της κρίσης των αστικών κέντρων. Ήταν μάλλον η αφορμή για την εκδήλωση του φαινομένου, ενώ κυρίαρχο ρόλο στη διαμόρφωσή του έπαιξαν οι αλλαγές στη σχέση των πόλεων με την κεντρική διοίκηση. Συγκεκριμένα, οι πόλεις από τον 7ο αιώνα δεν ήταν πια αυτόνομα διοικητικά κέντρα, αλλά πέρασαν στη διαχείριση αξιωματούχων της κεντρικής διοίκησης, που κύριο στόχο τους είχαν να ελέγχουν και να μεταφέρουν στα κρατικά ταμεία τους οικονομικούς πόρους της περιφέρειάς τους. Έτσι, όπως χαρακτηριστικά γράφει ο J. Haldon, ενώ το υστερορωμαϊκό και πρώιμο βυζαντινό κράτος αποτελούσε μια ευρεία χωροταξική οργάνωση αυτοδιοικούμενων πόλεων, το μέσο βυζαντινό ήταν ένα συγκεντρωτικό διοικητικό δίκτυο αγροτικών οικονομιών. Ενδεικτικό της νέας κατάστασης είναι το γεγονός πως στις δύο βασικές αφηγηματικές πηγές της περιόδου που εξετάζουμε, την "Ιστορία Σύντομον" του πατριάρχη Νικηφόρου και τη "Χρονογραφία" του Θεοφάνη, λείπουν οι αναφορές σε πόλεις. Ανάλογα, η εικόνα της κοινωνίας που παρουσιάζουν είναι κατά βάση αγροτική και χαρακτηρίζεται από την εγκατάλειψη του αστικού βίου και τη διαβίωση του πληθυσμού στην ύπαιθρο.                                                                      Έφεσσος Βέβαια, σε κάποιες μεγάλες πόλεις, όπως η Έφεσος, η Νίκαια και η Θεσσαλονίκη, εξακολούθησε να υπάρχει αστική ζωή, ενώ κυρίαρχη πόλη παρέμεινε η πρωτεύουσα, η Κωνσταντινούπολη, την οποία οι αφηγηματικές πηγές αναφέρουν ως η "βασιλεύουσα πόλις". Οι υπόλοιπες πόλεις δεν εξαφανίστηκαν, αλλά χάνοντας τον παλαιότερο χαρακτήρα τους μετασχηματίστηκαν σταδιακά σε πόλεις-κάστρα, δηλαδή οικιστικά σύνολα μ' έναν οχυρό χώρο, τα οποία προσέφεραν προστασία στον κυρίως αγροτικό πληθυσμό που συγκεντρωνόταν και οργανωνόταν σε κοινότητες γύρω απ' αυτά. Παράδειγμα κοινωνικών επιπτώσεων : " Μια μεγάλη Οικογένεια του 8ου αιώνα " Η οικογένεια απέκτησε ιδιαίτερη συνοχή στη Μεσοβυζαντινή περίοδο και εξελίχθηκε στο βασικό δομικό στοιχείο της κοινωνικής οργάνωσης. Η νομοθεσία, που καθόριζε με αυστηρότητα συναφή θέματα, όπως ο γάμος και το διαζύγιο, αλλά και η θέση που πήρε η οικογένεια στους κανόνες και τη διδασκαλία της Εκκλησίας, μας αποκαλύπτουν την ιδιαίτερη σημασία της για τη βυζαντινή κοινωνία. Τα αγιολογικά κείμενα επίσης παρουσιάζουν πολλές φορές με μεγάλη αμεσότητα την οικογένεια της εποχής. Ένα κείμενο από το Βίο του Όσιου Φιλάρετου μας αφηγείται πως, όταν η αυτοκράτειρα Ειρήνη αναζητούσε την ιδανική νύφη για το γιο της και διάδοχο Κωνσταντίνο Στ', έστειλε ειδικούς πρεσβευτές να ψάξουν στην επικράτειά της για τη μελλοντική Αυγούστα. Αυτοί έφτασαν μέχρι το σπίτι του Φιλάρετου. Ο όσιος τους πληροφόρησε πως, αν και ο ίδιος ήταν ένας φτωχός άνθρωπος, οι κόρες του δεν είχαν ποτέ βγει από το δωμάτιό τους! Καθώς όμως του έφερναν δεσποτικές προσταγές, μπορούσαν να τις επισκεφτούν. Μπαίνοντας οι βασιλικοί απεσταλμένοι συνάντησαν τις κόρες του γέροντα μαζί με τις δικές τους κόρες και, βλέποντας την ομορφιά μητέρων και θυγατέρων, γέμισαν θαυμασμό. Τέτοια μάλιστα ήταν η ομορφιά τους που αναρωτήθηκαν ποιες ήταν οι κόρες και ποιες οι εγγονές του! Αφού λοιπόν αποφάσισαν ότι μία από αυτές πληρούσε τις προϋποθέσεις για να γίνει βασιλική νύφη, μάζεψαν όλη την οικογένεια και τριάντα άτομα ξεκίνησαν για την Κωνσταντινούπολη! Αλλαγές στον δημόσιο βίο και τον πολιτισμό  Το φαινόμενο της κρίσης των πρώιμων βυζαντινών αστικών κέντρων είχε επιπτώσεις στη δημόσια και καθημερινή ζωή των ανθρώπων. Η άνθηση των μικρότερων οικιστικών μονάδων με αγροτικό χαρακτήρα, άμεσο επακόλουθο της κρίσης, έφερε αλλαγές στη γεωργική παραγωγή, την ανάπτυξη της κτηνοτροφίας και κατ' επέκταση αλλαγές στις διατροφικές συνήθειες του πληθυσμού. Παράλληλα, η ίδια η πόλη, το οικιστικό σύνολο, άλλαξε μορφή. Δημόσια κτίρια, όπως βουλευτήρια, λουτρά, θέατρα, χώροι αγώνων, καταστράφηκαν και εγκαταλείφθηκαν ή άλλαξαν χρήση. Αγιολογικά κείμενα και άλλες πηγές μάς πληροφορούν για την κατάσταση των δημόσιων οικοδομημάτων, τα οποία χαρακτήριζαν την κλασική πόλη-δήμο. Ο Θεοφάνης, για παράδειγμα, αναφέρει πως το Τζυκανιστήριο της Εφέσου από χώρος άθλησης είχε μετατραπεί σε χώρο μαρτυρίου τον καιρό των εικονομαχικών διωγμών και ανάλογα ο Βίος του Αγίου Στεφάνου του Νέου αναφέρει ένα παλιό και εγκαταλειμμένο λουτρό, που χρησίμευσε ως φυλακή εικονολατρών. Μαζί με τα οικοδομήματα παρήκμασαν και οι πολιτιστικές αξίες του αστικού πολιτισμού.  Πηγή 2  "Ο πολιτισμός της αρχαιότητας ήταν ανοιχτός και δημόσιος. Η ζωή της πόλης ήταν συγκεντρωμένη στην αγορά, στο θέατρο, στον ιππόδρομο, στις φαρδιές αψιδοστοιχίες που πλαισίωναν τις κεντρικές λεωφόρους. Στο Βυζάντιο, όλες οι μορφές δημόσιας ζωής μετασχηματίστηκαν ριζικά [...] η εμπορική κίνηση συχνά συγκεντρωνόταν στα στενά σοκάκια των μεσαιωνικών οικισμών, ο ιππόδρομος έσβησε επίσης ή τουλάχιστον έχασε την κοινωνική του σημασία. Τα δημόσια λουτρά έπαψαν να λειτουργούν [...]. Οι θρησκευτικές τελετές έχασαν βαθμιαία τον ανοιχτό και δημόσιο χαρακτήρα τους [...]. Η κλίμακα των ιερών χώρων άλλαξε εξίσου θεαματικά. Τα ογκώδη θρησκευτικά κτίσματα του 6ου αιώνα δεν έχουν το ανάλογό τους τους επόμενους αιώνες". (Kazhdan, A. P., Wharton-Epstein, A., Αλλαγές στον βυζαντινό πολιτισμό 11ος -12ος αιώνας, Αθήνα 1997, σελ. 26-28). Αυτή η μετάβαση από "ανοιχτούς και δημόσιους" τρόπους ζωής σε "κλειστούς και ιδιωτικούς" παρατηρείται και στον ιδιωτικό τομέα. Τεκμήριο αυτών των αλλαγών βρίσκουμε στις μεταβολές στο χώρο κατοικίας. Ερωτήσεις : 1) Με ποια στοιχεία (αρχαιολογικά  αλλά και από κείμενα της εποχής ) , οι  βυζαντινολόγοι θεωρούν ότι η κοινωνία του 7ου και του 8ου μ. Χ. αιώνα ήταν κοινωνία αγροτική και είχε χάσει τον αστικό  χαρακτήρα  που είχε στον  Αρχαίου Κόσμου και στην  Πρωτοβυζαντινή Περίοδο ; 2) Ποια η σημασία αυτού του γεγονότος; 3) Ποια τα αίτια ; 4) Υπήρξαν παρόλα αυτά κάποιες πόλεις ;

Γ2-Β2:ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

  Θανάσης Βαλτινός , Φουραντάν 

Ερώτηση: Τι συνέβη το βράδυ της Κυριακής 13ης Ιανουαρίου τρέχοντος έτους; 

Απάντηση: Την τελευταία εβδομάδα είχα θυμώσει με την κόρη μου Σταυρούλα διότι ενώ ήταν έγκυος μου το απέκρυψε στην αρχή. Μετά μου το αποκάλυψε ότι πράγματι ήταν σε προχωρημένο μήνα, χωρίς να μου λέει με ποιον. Στο χωριό είναι μεγάλο σκάνδαλο να γεννήσει μια ανύπαντρη κοπέλα, γι’ αυτό και επειδή έχω άλλα τρία κορίτσια, και ένα γιο, εθόλωσε το μυαλό μου και την Κυριακή το βράδυ, γύρω στις εννιά που το ράδιο έλεγε τις ειδήσεις, έβαλα στα παιδιά μου να φάνε. Αφού έβαλα στα άλλα, φακές στα πιάτα τους, έβαλα και στης Ρούλας. Προτού της το δώσω πήγα στο φούρνο που είναι στην αυλή, πήρα ένα μπουκαλάκι γυάλινο με μαύρο βούλωμα που είχε μέσα δηλητήριο φουραντάν και έριξα λίγο στο πιάτο της. Μετά το έβαλα μπροστά της που καθόταν με τα άλλα παιδιά και είδα ότι το έφαγε όλο. Το δηλητήριο το είχε βάλει στο φούρνο η Ρούλα και μου το είχε δείξει. Το φέρνουν στην κοινότητα για την καταπολέμηση εντόμων στα χτήματα και παίρνει όποιος θέλει. Μετά από λίγο, που έφαγε, βγήκε έξω από το σπίτι και έκανε εμετό. Γύρισε και αφού κάθισε μισή ώρα είπε ότι την πόναγε η κοιλιά της και πήγε για ύπνο. Εγώ έπλυνα τα πιάτα και κοιμήθηκα μετά από αυτήν, δίπλα της. Την κοίταξα και είδα ότι κοιμόταν κανονικά. 

Ερώτηση: Σε ποιο δωμάτιο κοιμηθήκατε και ποιος άλλος κοιμήθηκε εκεί; 

Απάντηση: Στο σπίτι μας έχουμε το χειμωνιάτικο και τη σάλα και τους μήνες που κάνει κρύο κοιμόμαστε όλοι μαζί στο χειμωνιάτικο που έχει το τζάκι. Εγώ και στη σειρά τα παιδιά μου στρωματσάδα. Με το φώτημα σκούντησα τη Ρούλα να σηκωθεί και να ανάψει τη φωτιά αλλά δεν κουνιόταν και ήταν παγωμένη. Τότε σηκώθηκα και κατάλαβα ότι είχε πεθάνει. 

Ερώτηση: Ποιος υποπτεύεστε ότι ήταν ο αίτιος της εγκυμοσύνης της κόρης σας Σταυρούλας; 

Απάντηση: Ο κουνιάδος μου Μιχάλης Ισαακίδης. Ο Μιχάλης ερχόταν στο σπίτι μας συχνά για να έχουν τα παιδιά έναν ίσκιο και με βοήθαγε και εμένα. Με βοήθαγε στις δουλειές, στο αμπέλι κλάδεμα, και άλλες. 

Ερώτηση: Διανυκτέρευε στο σπίτι σας ο Μιχάλης Ισαακίδης; 

Απάντηση: Καμιά φορά αλλά σπάνια, όταν νύχτωνε και ήταν κουρασμένος για να πάει στο Πλατάνι. (χωριό μόνιμης κατοικίας Μιχαήλ Ισαακίδη). 

Ερώτηση: Όταν διανυκτέρευε στο σπίτι σας ο Μιχάλης Ισαακίδης πού κοιμόταν;

 Απάντηση: Στο χειμωνιάτικο αλλά του έστρωνα ξεχωριστά, από τη δική μου μεριά. 

Ερώτηση: Πώς και πότε νομίζετε ότι ο Μιχάλης Ισαακίδης εκμεταλλεύτηκε την κατάσταση και αποπλάνησε την κόρη σας; 

Απάντηση: Ένα βράδυ στο τέλος του περασμένου Αυγούστου που πήγα στον Πύργο για δουλειά, έμεινε στο σπίτι ο Μιχάλης και τότε το πείραξε το κορίτσι. Την άλλη μέρα που γύρισα το κατάλαβα. 

Ερώτηση: Γιατί η κόρη σας δεν σας είπε τίποτα και πώς το καταλάβατε; 

Απάντηση: Η κόρη μου ήταν νευρική και επιθετική εναντίον μου. Από καιρό δεν τα πηγαίναμε  και πολύ καλά και συχνά με κατηγορούσε, όταν έμενε στο σπίτι μας ο θείος της Μιχάλης. Όταν γύρισα από τον Πύργο την ρώτησα τι είχε, και μου είπε ότι δεν είχε τίποτα. Μου είπε ευχαριστώ πολύ για το ενδιαφέρον σου. Και εγώ της έδωσα ένα σκαμπίλι που μου έβγαλε γλώσσα. Τότε μου είπε, εσύ δεν είσαι μητέρα, και την πήραν τα κλάματα. 

Ερώτηση: Μετά από αυτό το επεισόδιο ποια ήταν η συμπεριφορά της κόρης σας; 

Απάντηση: Ήταν ευερέθιστη και λιγομίλητη. Φαινόταν μοναχή της. Του Αγίου Νικολάου ψιχάλιζε, γύρισε στο σπίτι βρεγμένη και είχε χώματα στο φουστάνι της. Την ρώτησα πού γύριζε. Ήταν απελπισμένη, πήγε να με αγκαλιάσει και εγώ την απώθησα. Ξεσυνερίστηκα το παιδί μου. 

Ερώτηση: Ο Μιχάλης Ισαακίδης τι έκανε στο μεταξύ; 

Απάντηση: Ο Μιχάλης αραίωσε. Δύο φορές τον Δεκέμβριο ήρθε στο χωριό αλλά δεν ήρθε στο σπίτι μας. Ο Μιχάλης ήρθε μας έβαλε φωτιά και μετά χάθηκε. 

Ερώτηση: Έχετε να προσθέσετε άλλο τι; 

Απάντηση: Γυρεύω συγνώμη από τον Θεό, τα παιδιά μου και τους ανθρώπους. Ό,τι έκανα το έκανα γιατί η Ρούλα με είχε φέρει σε απόγνωση. Εγώ τριάντα εφτά χρονών έμεινα χήρα και μεγάλωσα πέντε παιδιά δουλεύοντας όλη την ημέρα και δεν ήθελα τα άλλα μου κορίτσια να πάρουν τον δρόμο που πήρε η Ρούλα μας και μας ντρόπιασε όλους. Και τον μικρό μας γιο. 

Ασκήσεις : 

1) Σε ποιο είδος ανήκει το παρόν κείμενο ; Στηρίξετε ό,τι πείτε σε λέξεις και φράσεις του κειμένου .

2) Ποια μορφικά χαρακτηριστικά έχει επιλέξει ο Βαλτινός για να μας "αναπαραστήσει " μια ιστορία ; Γιατί;

3) Πως κτίζονται μέσα στο κείμενο η "μάνα " και η "Ρούλα" ;

4) Ποιο/α τα θέματα που διαπραγματεύεται το κείμενο ;

Α1-Α2 : ΙΣΤΟΡΙΑ

ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΤΗΣ ΘΗΡΑΣ (ΣΑΝΤΟΡΊΝΗΣ) -ΜΙΝΩΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

https://www.elculture.gr/blog/article/%ce%b5%ce%b9%ce%ba%cf%8c%ce%bd%ce%b5%cf%82-%ce%b1%cf%80%cf%8c-%cf%84%ce%b1-%ce%ac%ce%b3%ce%bd%cf%89%cf%83%cf%84%ce%b1-%ce%b1%cf%81%ce%b9%cf%83%cf%84%ce%bf%cf%85%cf%81%ce%b3%ce%ae%ce%bc%ce%b1%cf%84/

Ολόκληρο το βιβλίο :   https://www.latsis-foundation.org/content/elib/book_28/thera_gr.pdf

Ασκήσεις :

1) Παρατηρήστε προσεκτικά τις τοιχογραφίες που σας δίνονται (κοιτάξτε και στο site) και εντοπίστε τα θέματα με τα οποία ασχολούνται .

2)  Τι χρώματα χρησιμοποιούν ;

3) Ποια η Τεχνοτροπία τους ;

4) Τι είναι η νωπογραφία ή fresco ;

5)Τι στοιχεία μαθαίνουμε για την ζωή των ανθρώπων της Προϊστορικής αυτής εποχής (1500π.Χ. /Μινωικός Πολιτισμός ) ;

Β1-Β2 : ΙΣΤΟΡΙΑ

                          

                       ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑ

"Εικονομαχία "είναι ο όρος που προσδιορίζει το κίνημα που στράφηκε κατά της κατασκευής και της λατρείας των εικόνων που απεικόνιζαν τον Θεό ή τους Αγίους . Το αντίθετο κίνημα ήταν αυτό της εικονολατρίας .

Η βυζαντινή εικονομαχία ξεκίνησε στις αρχές του 8ου αιώνα  (726 ή 730) από τον Λέοντα τον Γ τον Ίσαυρο , διακόπηκε περίπου 60 χρόνια μετά από  την αντιβασίλισσα  Ειρήνη την Αθηναία ,( Σύνοδος της Νικαίας / Κυριακή της Ορθοδοξίας ) αποκαταστάθηκε στις αρχές του 9ου αιώνα (815)από τον Λέοντα τον Ε και απαγορεύτηκε δια παντός στα μισά του 9ου αιώνα (843) από την αντιβασίλισσα Θεοδώρα .

Πολλές οι ερμηνείες που δόθηκαν στην Εικονομαχία :

Καθαρά Θεολογική (Είναι δυνατόν να απεικονιστεί ο Θεός;)

Οικονομική /κοινωνική (Σύγκρουση μεταξύ ανώτερων και κατώτερων τάξεων )

Στρατιωτική ( να μην δυσαρεστηθούν οι ανατολικοί πληθυσμοί της Αυτοκρατορίας και αυτομολήσουν προς τους Άραβες ).

Πολιτισμική (Σύγκρουση μεταξύ Ελληνικού και Ανατολικού Πολιτισμού που συνυπήρχαν στην Αυτοκρατορία )

Εικόνα : Λατρευτική ζωγραφιά , συνήθως πάνω σε ξύλο που απεικονίζει τον Χριστό ή Αγίους  , ιδιαίτερα στην Ορθόδοξη Εκκλησία .

Η νεοπλατωνική- χριστιανική σύλληψη για τη σχέση εικόνας προτύπου προσπαθεί να δείξει ότι: όπως ο κόσμος, ο αυτοκράτορας και η αυτοκρατορία ήταν ατελείς αντανακλάσεις του βασιλείου των ουρανών, έτσι και η εικόνα ήταν ατελής αντανάκλαση του προτύπου της. Το κάλλος της εξαρτάται από το πρότυπο, μετέχει σε αυτό και αυτό εκφράζει, μετριάζοντας την απόσταση ανάμεσα στον Θεό και τον υλικό κόσμο. Ένα από τα βασικά επιχειρήματα άλλωστε των εικονόφιλων ήταν η διδακτική λειτουργία της εικόνας και η δυνατότητά της να φέρνει τους πιστούς κοντά στον Θεό, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η λατρεία εξαντλείται σε αυτή την ίδια. 

Οι εικονόφιλοι, μέσω της ενσάρκωσης και της σημαντικής παιδαγωγικής και συγκινησιακής λειτουργίας της εικόνας, υποστήριξαν την εικονοποιία και τη σημασία του ανθρώπινου στοιχείου στη λατρεία. Οι εικονοκλάστες, προσπαθώντας και αυτοί να πλησιάσουν το θείο, υποστήριξαν μια πιο καθαρή/πνευματική προσέγγιση που αφήνει πίσω το ανθρώπινο στοιχείο, άρα και τις απεικονίσεις.

Μετά την Σύνοδο του 787 επιβλήθηκαν πρότυπα στην αναπαράσταση των μορφών των αγίων και των σκηνών (εικονογραφικοί τύποι ). Ωστόσο στο Ορθόδοξο δόγμα δεν υπάρχουν κανόνες  σχετικά με την Θρησκευτική ζωγραφική .

Οι πρωιμότερες εικόνες που σώζονται (Ι. Μ. Σινά ) και χρονολογούνται τον 6ο αιώνα  είναι ζωγραφισμένες σε ύφος που παραπέμπει στα νεκρικά αιγυπτιακά πορτρέτα της Ρωμαϊκής Περιόδου , τα περίφημα Φαγιούμ , τα οποία ήταν ρεαλιστικά .

Γ2-Β2 : ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Αποσπάσματα από το διήγημα που αναφέρονται στον Κουκουλώτη (περιγραφή , αφήγηση , λόγια του ίδιου )

…..κ’ είχε δοθεί αμνηστία στους κακούργους, τότες επίστρεφαν τούτοι απ’ τα βουνά κι από τα ξένα στα σπίτια τους, κι ανάμεσα στους άλλους που ξαναρχόνταν, εγύριζε στο χωριό του κι ο Mαγουλαδίτης Aντώνης Kουκουλιώτης.

     Eίτουν τότες ώς σαράντα χρονών, κοντός, μαυριδερός, μ’ όμορφα πυκνά σγουρά γένια και με σγουρότατα μαύρα μαλλιά. Tο πρόσωπό του είχε χάρη και το βλέμμα του είτουν χαϊδευτικό και ήμερο αγκαλά1 κι αντίφεγγε με πράσινες αναλαμπές· το στόμα του όμως είτουν μικρότατο και κοντό δίχως χείλια. 

       O άνθρωπος τούτος, πριν ακόμα ρεμπελέψουν  ο κόσμος, είχε παντρευτεί. Kι όταν πήρε των βουνών το δρόμο, για το φόβο της εξουσίας, άφηκε τη γυναίκα του μόνη στο σπίτι και τούτη δεν του εστάθη πιστή, ….

  Eγύριζε λοιπόν ο ληστής στο χωριό του την ώρα όπου βάφουν τα νερά4 . K’ εμπήκε ξάφνου σπίτι του χωρίς κανείς να το προσμένει, εμπήκε σα θανατικό, αναπάντεχα τέλεια, ………..

      Aλλά ο Kουκουλιώτης πικρά χαμογελώντας τής είπε: 

    «Mη φοβάσαι γυναίκα. Δε σου κάνω κανένα κακό, αγκαλά και σου πρέπουν. Eίναι το παιδί τούτο δικό σου; Nαι; Mα όχι δικό μου! Mε ποιον, λέγε, τό’χεις κάμει;» ……………………….

    «Γυναίκα κακή! Δεν ρωτώ τώρα ουδέ συμβουλή σου, ουδέ σε λυπούμαι, ουδέ το λυπούμαι. T’ όνομα εκεινού θέλω. Eσέ δε θα πειράξω. Δε μολογάς το; θα το μάθω· το χωριό όλο γνωρίζει με ποιον εζούσες και τότες θα θυσιάσω και τους τρεις σας, θα πλύνω τη ντροπή πόχω λάβει από σας, πλάσματα άτιμα!» 

 Kι ο Kουκουλιώτης εβγήκε αμέσως. Kι αφού ύστερα από ώρα ξαναμπήκε στο σπίτι, ……………………….

……….Mα αυτός εξαπλώθη κατά γης και σα χορτάτος εκοιμήθη ύπνον βαθύν ώς  ξημέρωμα.           

Tην άλλην ημέραν αφού εξύπνησαν της είπε.

    «Γυναίκα κακή! Δεν ρωτώ τώρα ουδέ συμβουλή σου, ουδέ σε λυπούμαι, ουδέ το λυπούμαι. T’ όνομα εκεινού θέλω. Eσέ δε θα πειράξω. Δε μολογάς το; θα το μάθω· το χωριό όλο γνωρίζει με ποιον εζούσες και τότες θα θυσιάσω και τους τρεις σας, θα πλύνω τη ντροπή πόχω λάβει από σας, πλάσματα άτιμα!» 

 Kι ο Kουκουλιώτης εβγήκε αμέσως. Kι αφού ύστερα από ώρα ξαναμπήκε στο σπίτι, ……………………….

……….Mα αυτός εξαπλώθη κατά γης και σα χορτάτος εκοιμήθη ύπνον βαθύν ώς  ξημέρωμα.           

Tην άλλην ημέραν αφού εξύπνησαν της είπε.

    «Θα πάμε στα χτήματά μας να ιδώ μη και κείνα μού’χουν αρπάξει, καθώς μού’χε πάρει και σε ο σκοτωμένος.»

Kι ο Kουκουλιώτης βάνοντας φτιάρι και τσαπί στον ώμο εδιάταξε τη γυναίκα να τον ακολουθήσει μαζί με το παιδί της, κ’ έτσι εβγήκαν κ’ οι τρεις από το σπίτι.

  Kαι φτάνοντας εις το χωράφι που είτουν πολύ νοτερό ακόμη από την πρωτυτερνή βροχή, ο ληστής εβάλθη να σκάψει λάκκο. 

   Δεν επρόφερνε λέξη και το πρόσωπό του είτουν χλωμό και ο ίδρος που έβρεχε το μέτωπό του, έβγαινε κρύος. 

Kι ωστόσο ο λάκκος είτουν έτοιμος, κι ο Kουκουλιώτης ακουμπώντας στο φτυάρι, είπε της γυναικός του: 

     «Bάλ’ το πίστομα μέσα».

 

Παρατηρήσεις μετά από προσεκτική ανάγνωση 

των αποσπασμάτων :

Καταλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος του κειμένου .Και μόνο από αυτά έχουμε όλη την πλοκή του έργου .

Αυτό σημαίνει ‘ότι ο Αντώνης έχει μεγάλη βαρύτητα στο κείμενο . Παρουσιάζεται ως πολύ σημαντικός , αυτός κινεί τα πάντα . Φέρεται και είναι απόλυτος κυρίαρχος .

Η τριπλή επανάληψη της λέξης «ληστής» δίνει ένα πρώτο σταθερό χαρακτηριστικό στον Κουκουλιώτη που διατρέχει το κείμενο και συγχρόνως αποκαλύπτει την οππτική γωνία του αφηγητή και  μας προσημαίνει την συνέχεια (θα είναι κακή ) .Νοηματική επανάληψη με αυτήν κάνει η λέξη «κακούργος» που βρίσκεται ήδη στην πρώτη γραμμή του έργου .

Το όνομά του δίνεται από το τέλος της 1^ης εισαγωγικής παραγράφου . Και με αυτόν τον τρόπο εισάγεται στο κείμενο ως σημαντικό δρων πρόσωπο .

Η 2^η παράγραφος είναι όλη , κατευθείαν η περιγραφή του .

Τι διαλέγει να δείξει ;

Αναδεικνύει το πρόσωπο ( μαλλιά , μάτια – βλέμμα ,  ) όμορφο , με χαρη , χαϊδευτικό ΟΜΩΣ  μικρότατο , στενό , δίχως χείλια .

Γιατί;

Αντίφαση . Πολυπλοκότητα : Πλάσιμο αληθινού ανθρώπου .  Ο άνθρωπος δεν είναι μαύρο – άσπρο . Καμία σχέση με εμπορικές ταινίες στις οποίες τα πρόσωπα είναι μονοδιάστατα ( ο κακός και ο άσχημος )

Ξάφνιασμα από την αντίθεση .

Αφήγηση κατάστασης : Παντρεμένος – Απατημένος

Δυνατή μεταφορά :

K’ εμπήκε ξάφνου σπίτι του χωρίς κανείς να το προσμένει, εμπήκε σα θανατικό, αναπάντεχα τέλεια, ………..

Αναλύστε την μεταφορά . Όλα  τα στοιχεί της : το Α και Β μέρος (το γνωστό και το άγνωστο /ο Κουκουλιώτης ).Τριπλή επανάληψη (ξάφνου, χωρίς κανείς να το προσμένει , αναπάντεχα ) Διπλή Επανάληψη (εμπήκε, εμπήκε ). Ρόλος της λέξης «τέλεια».

Λόγια του  : Ανάλυση .

Κοφτός λόγος . Ανακριτικό ύφος .Ερωτήσεις απανωτές .Κανένα περιθώριο απάντησης .σκληρότητα , αυταρχισμός  ….

 Ο ύπνος του . Θυμίζει αυτό που λέμε «ο ύπνος δικαίου» . Ειρωνεία !

Αμφιβολία . Τι συνέβη , τι θα συμβεί .

Η αφήγηση του ξεκινήματος την άλλη μέρα : εικόνα οικογένειας , εικόνα εργατικού ανθρώπου . Εικόνα ήρεμης ζωής .

Ρόλος : Αποφασιστικότητας , Αυταρχισμός

Αφήγηση της ώρας που δούλευε στο χωράφι . Περιγραφή του Κουκουλιώτη .

Διαβάστε πολύ προσεκτικά την ανάλυση και στηριζόμενοι σε αυτήν γράψτε ένα κείμενο πάνω στην προσωπικότητα του Κουκουλιώτη 

Γ2-Β2 ¨ΓΛΩΣΣΑ

 Τοὺς Λαιστρυγόνας καὶ τοὺς Κύκλωπας,

τὸν ἄγριο Ποσειδώνα δὲν θὰ συναντήσεις,
ἂν δὲν τοὺς κουβανεῖς μὲς στὴν ψυχή σου,
ἂν ἡ ψυχή σου δὲν τοὺς στήνει ἐμπρός σου.

                                               Κ. Καβάφης , Ιθάκη 

Ο φόβος μπροστά στο διαφορετικό , είναι ο φόβος που κουβαλάμε μέσα μας ;

Οι ρίζες του μίσους , Κορνήλιου Καστοριάδη 

 

Υπάρχουν δύο ψυχικές εκφράσεις του μίσους: το μίσος για τον άλλο και το μίσος για τον εαυτό μας, το οποίο συχνά δεν παρουσιάζεται ως τέτοιο. Αλλά πρέπει να καταλάβουμε ότι και τα δύο έχουν κοινή ρίζα, την άρνηση της ψυχικής μονάδας να δεχθεί αυτό που για την ίδια είναι ξένο. Η οντολογική αυτή διάρθρωση του ανθρώπου επιβάλλει αξεπέραστους εξαναγκασμούς σε κάθε κοινωνική οργάνωση και σε κάθε πολιτικό πλάνο. Καταδικάζει αμετάκλητα κάθε ιδέα για μία «διαφανή» κοινωνία, κάθε πολιτικό πλάνο που αποσκοπεί στην άμεση οικουμενική συμφιλίωση.

Κατά τη διαδικασία κοινωνικοποίησης, οι δύο διαστάσεις του μίσους χαλιναγωγούνται σε σημαντικό βαθμό, τουλάχιστον όσον αφορά τις πιο δραματικές εκδηλώσεις τους. Εν μέρει αυτό επιτυγχάνεται μέσω του μόνιμου αντιπερισπασμού που ασκείται στην καταστροφική τάση από τους «εποικοδομητικούς» κοινωνικούς σκοπούς – την εκμετάλλευση της φύσης, τον συναγωνισμό των διαφόρων ειδών (τις «ειρηνικές» αγωνιστικές δραστηριότητες, όπως ο αθλητισμός, τον οικονομικό ή πολιτικό ανταγωνισμό, κτλ.). Όλες αυτές οι διέξοδοι κατευθύνουν ένα μέρος του μίσους και της «διαθέσιμης» καταστροφικής ενέργειας, αλλά όχι το σύνολο τους.

Το κομμάτι του μίσους και της καταστροφικότητας που απομένει φυλάσσεται σε μία δεξαμενή έτοιμη να μετατραπεί σε καταστροφικές δραστηριότητες, σχηματοποιημένες και θεσμοθετημένες, που στρέφονται εναντίον άλλων ομάδων –δηλαδή να μετατραπεί σε πόλεμο. Αυτό δεν σημαίνει ότι το ψυχικό μίσος είναι η «αιτία» του πολέμου. Αλλά το μίσος είναι, αναμφίβολα, ένας όρος, όχι μόνο απαραίτητος αλλά και ουσιαστικός, του πολέμου.

Το μίσος καθορίζει τον πόλεμο και εκφράζεται μέσω αυτού. Η φράση του Αντρέ Μαλρό¹ «είθε η νίκη σε αυτό τον πόλεμο να ανήκει σε όσους πολέμησαν χωρίς να τον αγαπούν» εκφράζει μία ελπίδα που στην πραγματικότητα διαψεύδεται σε όλους σχεδόν τους πολέμους. Αλλιώς δεν θα καταλαβαίναμε πώς εκατομμύρια άνθρωποι στη διάρκεια της ιστορίας ήταν πρόθυμοι, από τη μία στιγμή στην άλλη, να σκοτώσουν αγνώστους ή να σκοτωθούν από αυτούς. Και όταν η δεξαμενή του μίσους δεν βρίσκει διέξοδο στον πόλεμο, εκδηλώνεται υπόκωφα με τη μορφή της περιφρόνησης, της ξενοφοβίας και του ρατσισμού.

Οι καταστροφικές τάσεις των ατόμων συνάδουν απόλυτα με την ανάγκη μίας κοινωνίας να ενδυναμώνει τη θέση των νόμων, των αξιών και των κανόνων της, ως μοναδικά στην τελειότητά τους και ως τα μόνα αληθινά, ενώ οι νόμοι, τα πιστεύω και τα έθιμα των άλλων είναι κατώτερα, λανθασμένα, άσχημα, αηδιαστικά, φριχτά, διαβολικά.

Και αυτό, με τη σειρά του, βρίσκεται σε πλήρη αρμονία με τις ψυχικές ανάγκες του ατόμου. Γιατί ό,τι υπάρχει πέρα από τον κύκλο σημασιών, που τόσο επίπονα περιέβαλε στον δρόμο προς την κοινωνικοποίηση, είναι λανθασμένο, άσχημο, ασύνετο. Το αυτό συμμερίζεται η ομάδα στην οποία ανήκει: φυλή, χωριό, έθνος, θρησκεία. Πρέπει να γίνει σαφώς αντιληπτό ότι κάθε απειλή προς τις θεσμοθετημένες ομάδες, στις οποίες ανήκουν τα άτομα, βιώνεται από αυτά ως πιο σοβαρή από μία απειλή κατά της ζωής τους.

Τα χαρακτηριστικά αυτά παρατηρούνται με μεγαλύτερη ένταση στις εντελώς κλειστές κοινωνίες: στις αρχαϊκές ή παραδοσιακές αλλά ακόμη και περισσότερο στις σύγχρονες απολυταρχικές. Η κύρια απάτη είναι πάντα: οι κανόνες μας είναι το καλό· το καλό είναι οι κανόνες μας· οι κανόνες μας δεν είναι ίδιοι με τους δικούς τους· άρα οι κανόνες τους δεν είναι καλοί. Επίσης: ο Θεός μας είναι ο αληθινός· η αλήθεια είναι ο Θεός μας· ο Θεός μας δεν είναι ίδιος με τον δικό τους· άρα ο Θεός τους δεν είναι αληθινός.

Πάντα φαινόταν σχεδόν αδύνατο οι ανθρώπινες ομάδες να αντιμετωπίζουν το διαφορετικό ως ακριβώς αυτό: απλώς διαφορετικό. Επίσης, ήταν σχεδόν αδύνατο να αντιμετωπίζουν τους θεσμούς των άλλων ως ούτε κατώτερους ούτε ανώτερους αλλά απλώς ως διαφορετικούς. Η συνάντηση μίας κοινωνίας με άλλες συνήθως ανοίγει τον δρόμο για τρεις πιθανές εκτιμήσεις: οι άλλοι είναι ανώτεροι από εμάς, είναι ίσοι ή είναι κατώτεροι. Αν δεχτούμε ότι είναι ανώτεροι, οφείλουμε να απαρνηθούμε τους θεσμούς μας και να υιοθετήσουμε τους δικούς τους. Αν είναι ίσοι θα μας ήταν αδιάφορο αν οι άλλοι είναι χριστιανοί ή ειδωλολάτρες. Οι δύο αυτές πιθανότητες είναι απαράδεκτες. Διότι αμφότερες προϋποθέτουν ότι το άτομο πρέπει να εγκαταλείψει τα σημεία αναφοράς του ή τουλάχιστον να τα θέσει υπό αμφισβήτηση.

Δεν απομένει λοιπόν παρά η τρίτη πιθανότητα: οι άλλοι είναι κατώτεροι. Αυτό βεβαίως αποκλείει την πιθανότητα οι άλλοι να είναι ίσοι με εμάς, με την έννοια ότι οι θεσμοί τους απλώς δεν συγκρίνονται με τους δικούς μας. Ακόμη και στην περίπτωση «μη θρησκευτικών» πολιτισμών, μία τέτοια παραδοχή θα δημιουργούσε αναπάντητα ερωτηματικά στο καθαρώς θεωρητικό επίπεδο: πώς αντιμετωπίζει κανείς κοινωνίες που δεν αναγνωρίζουν τα ανθρώπινα δικαιώματα, επιβάλλουν στους πολίτες τους σκληρές ποινές ή έχουν απαράδεκτα έθιμα;

Ο δρόμος προς την αναγνώριση του διαφορετικού αρχίζει στο ίδιο σημείο και έχει τα ίδια κίνητρα με την αμφισβήτηση των δεδομένων θεσμών της κοινωνίας, της απελευθέρωση των σκέψεων και των πράξεων, εν ολίγοις τη γέννηση της δημοκρατίας και της φιλοσοφίας. Εδώ μπαίνει κανείς σε πειρασμό να πει ότι το άνοιγμα της σκέψης και ο μερικός και σχετικός εκδημοκρατισμός των πολιτικών καθεστώτων της Δύσης συνοδεύτηκαν από την παρακμή του σωβινισμού, της ξενοφοβίας και του ρατσισμού. Ωστόσο, δεν μπορούμε να δεχτούμε αυτή την ιδέα χωρίς να θέσουμε ισχυρούς περιορισμούς. Αρκεί να σκεφτούμε με πόσο ακραία επιθετικότητα επανεμφανίστηκε ο εθνικισμός, η ξενοφοβία και ο ρατσισμός στο 20ό αιώνα σε χώρες «αναπτυγμένες» και «δημοκρατικές».

Όλα όσα ειπώθηκαν μέχρι εδώ αφορούν τον αποκλεισμό του άλλου. Δεν αρκούν για να «εξηγήσουμε» γιατί αυτός ο αποκλεισμός γίνεται διάκριση, περιφρόνηση, απομόνωση, και τελικά μίσος, λύσσα και δολοφονική τρέλα. Δεν πιστεύω όμως ότι μπορεί να υπάρξει γενική «εξήγηση».

Μπορώ μόνο να αναφέρω έναν παράγοντα που αφορά τις μαζικές εκρήξεις εθνικού και ρατσιστικού μίσους στη σύγχρονη εποχή. Η κατάρρευση, στις καπιταλιστικές κοινωνίες, σχεδόν όλων των αρχών είχε ως επίπτωση τη συσπείρωση για λόγους ταύτισης γύρω από τη «θρησκεία», το «έθνος» ή τη «ράτσα» και όξυνε το μίσος προς τους ξένους. Η κατάσταση δεν είναι διαφορετική στις μη ευρωπαϊκές κοινωνίες που υφίστανται το σοκ της εισβολής του μοντέρνου τρόπου ζωής, άρα και την κονιοποίηση των παραδοσιακών σημείων αναφοράς με τα οποία ταυτίζονται τα άτομα. Το αποτέλεσμα είναι η αύξηση του θρησκευτικού και/ή εθνικού φανατισμού.

Μια τελευταία παρατήρηση που αφορά τον ρατσισμό. Το κύριο και καθοριστικό χαρακτηριστικό του ρατσισμού είναι η «απαραίτητη μη μετατρεψιμότητα» του άλλου. Ο θρησκευτικά μισαλλόδοξος δέχεται με χαρά τον προσηλυτισμό των απίστων· ο «λογικά» εθνικιστής χαίρεται όταν ξένα εδάφη προσαρτώνται στη χώρα του και οι κάτοικοι τους «αφομοιώνονται». Δεν είναι όμως τέτοια η περίπτωση του ρατσιστή. Οι γερμανοί εβραίοι θα ήθελαν να παραμείνουν πολίτες του Τρίτου Ράιχ· αλλά οι ναζιστές ούτε να το ακούσουν.

Ακριβώς γιατί στην περίπτωση του ρατσισμού το αντικείμενο του μίσους πρέπει να είναι «μη μετατρέψιμο». Γι' αυτό ο ρατσιστής επικαλείται ή εφευρίσκει δήθεν φυσικά (βιολογικά), άρα μη μετατρέψιμα, χαρακτηριστικά του αντικειμένου του μίσους του: το χρώμα τους δέρματος του, τα διακριτικά γνωρίσματα του προσώπου του. Τέλος, θα ήταν απολύτως δικαιολογημένο να συνδέσουμε αυτή την ακραία μορφή του μίσους προς τον άλλο με το πιο σκοτεινό, πιο άγνωστο και πιο συγκρατημένο είδος μίσους: το μίσος προς τον εαυτό μας.

Η αυτονομία, δηλαδή η πλήρης δημοκρατία, και η αποδοχή του άλλου δεν αποτελούν φυσική ανθρώπινη κλίση. Αμφότερες συναντούν τεράστια εμπόδια. Γνωρίζουμε από την ιστορία ότι ο αγώνας για τη δημοκρατία είχε μέχρι σήμερα οριακά μεγαλύτερη επιτυχία από τον αγώνα κατά του σωβινισμού, της ξενοφοβίας και του ρατσισμού. Αλλά για όσους είναι στρατευμένοι στο μοναδικό πολιτικό πλάνο που χρήζει υπεράσπισης, το πλάνο της οικουμενικής ελευθερίας, ο μοναδικός ανοικτός δρόμος είναι η συνέχιση του αγώνα κόντρα στο ρεύμα.

Ασκήσεις :

Διαβάστε πολύ προσεκτικά το κείμενο (2-3 φορές ) και υπογραμμίστε τα βασικά . Εντοπίστε τις απορίες σας .

 

Αυτό που έζησα στο Θέατρο Κωφών

Από το σχολικό βιβλίο : " Εμείς κι οι άλλοι " σελίδα 62(Γ Λυκείου)

Α1-Α2 : ΙΣΤΟΡΙΑ

ΧΑΛΚΟΚΡΑΤΙΑ 

 ΕΛΛΑΔΙΚΟΣ  ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ  

  (ΠΡΩΙΜΟΣ -ΜΕΣΟΣ )

Πρωτοελλαδική Περίοδος  : Λέρνα 

Πρόκειται για ένα μεγάλο κτίριο (25 επί 12 ) με δυο μεγάλα δωμάτια περιβαλλόμενα από διαδρόμους . Το πάχος των τοίχων και το κλιμακοστάσιο μαρτυρούν για ύπαρξη ορόφου . Εκτός από την κύρια είσοδο υπήρχε και άλλη στο πίσω μέρος και θυρώματα στα πλάγια . Μέγας αριθμός κεραμιδιών στέγης ( γι αυτό και ονομάστηκε "οικία των κεράμων " και σχιστόπλακες δείχνουν ότι είχε σκεπή δικλινή .

Επαλείψεις στα δάπεδα , πεζούλια κατά μήκος των τοίχων , επένδυση των θυρωμάτων με ξύλο μαρτυρούν υψηλό επίπεδο τεχνικής για την εποχή .

Πολλά σφραγίσματα από πηλό δείχνουν τον πλούτο που είχε συγκεντρωθεί στην Λέρνα και το οργανωμένο εμπόριο .

Όλη η διάταξη του οικισμού  με την οχύρωση και τα μικρότερα κτίσματα γύρω από το κεντρικό μαρτυρούν υψηλό επίπεδο οργάνωσης αστικού τύπου .

Καταστροφή γύρω στα 2100 π. Χ. 

Οικία Λέρνας

Οικία Λέρνας

Πρωτοελλεδική περίοδος εξέλιξη σιγανή και συγκρατημένη , πολιτιστικό επίπεδο χαμηλό συγκριτικά με Κυκλάδες . Οικονομία κλειστή και αγροτική . Χαλκός υπάρχει αλλά λίγος και λιγοστά ευρήματα .

Απότομη άνοδος στο 2500 π. Χ. -2100 π. Χ. Δεν πρόκειται για φυσιολογική εξέλιξη αλλά για νέες αφίξεις (Βορράς - Ασία ) . Εμποροναυτική και ανταλλακτική οικονομία . Επιτόπια κατεργασία μετάλλου  οδηγεί σε διαφορετική οργάνωση της κοινωνίας . ( δράση συλλογική - αποθέματα - οργανωμένο εμπόριο ) .Λιγοστά ευρήματα λόγω της φύσεως του μετάλλου . 

Κεραμική : εκπληκτικό πλουτισμό των σχημάτων και προσθήκης τεχνικής του "γανώματος "

Μεσοελλαδική Περίοδος

Οι θρησκευτικές ιδέες της εποχής υποτυπώδεις . Τίποτε ανάλογο με ιερό κτίσμα δεν έχει βρεθεί . Μεγάλη διαφορά με ανατολικούς Πολιτισμούς . Ειδώλια ελάχιστα ζωόμορφα ή ανεικονικά .

Νεκροταφεία : λίγα , χωρίς ιδιαίτερα κτερίσματα ,ούτε συνήθεις  όμοιες .

Τέλος Πρωτοελλαδικής .Εικόνα ανησυχίιας γύρω στα 2100 π. Χ. Κάθοδος Θεσσαλικών φύλων ( φέρνουν τον ίππο ) . Γενικότερη αναστάτωση στον Βαλκανομικρασιατικό χώρο και επέκτασης της στον Ελλαδικό . 

Αποτέλεσμα μετατροπή της Πρωτοελλαδικής σε Μεσοελλαδική .